İran Krizi: Hürmüz Boğazı ve Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirme

İran ve çevresinde son dönemde yaşananlar, yalnızca bölgesel güvenlik dengeleri açısından değil; aynı zamanda ticaret, enerji ve uluslararası deniz hukuku bakımından da önemli sonuçlar doğurabilecek niteliktedir.

Özellikle Basra Körfezi ile Umman Denizi arasında yer alan ve dünya enerji ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı, jeopolitik gelişmeler karşısında küresel ekonominin en hassas bölgelerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

Bu nedenle bölgede yaşanabilecek bir askerî veya siyasi kriz yalnızca enerji piyasalarını değil, aynı zamanda uluslararası ticaret sözleşmelerini, deniz taşımacılığını ve küresel tedarik zincirlerini doğrudan etkileyebilecek potansiyele sahiptir.

Hürmüz Boğazı’nın Küresel Enerji Ticaretindeki Rolü

Hürmüz Boğazı, dünya enerji piyasaları bakımından stratejik bir geçiş noktasıdır.

Uluslararası enerji verilerine göre günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol bu boğaz üzerinden taşınmaktadır. Bu miktar, küresel petrol tüketiminin yaklaşık %20’sine karşılık gelmektedir.

Enerji ticaretinin önemli bir bölümü bu dar deniz geçidine bağlıdır. Bunun yanında:

• küresel LNG ticaretinin yaklaşık %20’si

• küresel LPG ticaretinin yaklaşık %33’ü

de Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirilmektedir.

Bu nedenle bölgede yaşanabilecek bir kesinti yalnızca petrol fiyatlarını değil, aynı zamanda doğalgaz piyasalarını ve küresel enerji arzını da etkileyebilecek bir enerji güvenliği krizine dönüşebilir.

Türkiye Açısından Olası Etkiler

Enerji arzı bakımından Türkiye de dolaylı şekilde bu jeopolitik gelişmelerden etkilenebilecek ülkeler arasında yer almaktadır.

Türkiye’nin ham petrol ihtiyacının yaklaşık %20’si Hürmüz Boğazı üzerinden taşınan enerji hatları aracılığıyla karşılanmaktadır.

Bu nedenle bölgede yaşanabilecek bir gerilim yalnızca bölgesel bir gelişme olarak kalmayıp küresel ölçekte bir enerji şoku yaratabileceği gibi, Türkiye’nin enerji tedarik güvenliği üzerinde de dolaylı etkiler doğurabilir.

Hürmüz Boğazı’nın Uluslararası Hukuktaki Statüsü

Hürmüz Boğazı’nın hukuki statüsü uluslararası deniz hukuku çerçevesinde değerlendirilmektedir.

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında uluslararası deniz geçitleri için transit geçiş rejimi öngörülmektedir. Bu rejime göre ticari ve sivil gemiler, uluslararası boğazlardan kesintisiz ve hızlı bir şekilde geçiş hakkına sahiptir.

Transit geçiş hakkı, uluslararası ticaretin kesintiye uğramaması ve deniz ulaştırmasının güvenliğinin sağlanması bakımından temel bir ilkedir.

Bu nedenle stratejik boğazların tek taraflı olarak kapatılması veya ticari gemilerin geçişinin engellenmesi, uluslararası hukuk bakımından ciddi tartışmalara yol açabilecek bir durumdur.

İran ve UNCLOS Tartışması

İran, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni imzalamış olmakla birlikte henüz onaylamamıştır.

Buna rağmen uluslararası hukuk doktrininde yaygın olarak kabul edilen görüşe göre, UNCLOS’un bazı hükümleri zaman içinde uluslararası teamül hukuku niteliği kazanmıştır.

Bu yaklaşım doğrultusunda, sözleşmeye taraf olmayan devletlerin dahi bazı temel deniz hukuku kurallarına uymakla yükümlü olduğu ileri sürülmektedir.

Bu durum özellikle uluslararası boğazlardan geçiş hakkı bakımından önemli bir hukuki tartışma alanı oluşturmaktadır.

Küresel Ticaret ve Tedarik Zinciri Üzerindeki Etkiler

Enerji yollarında yaşanabilecek bir aksama yalnızca enerji piyasalarını etkilemekle sınırlı kalmaz.

Jeopolitik gerilimler, küresel ticaret bakımından da çeşitli ekonomik ve hukuki riskler doğurabilir. Bu riskler arasında özellikle:

• deniz taşımacılığı maliyetlerinin artması

• navlun fiyatlarının yükselmesi

• savaş riski sigortalarının devreye girmesi

• tedarik zinciri kesintileri

yer almaktadır.

Bu tür gelişmeler, özellikle uluslararası ticaret yapan şirketler açısından sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmesini zorlaştırabilecek sonuçlar doğurabilir.

Ticari Sözleşmelerde Mücbir Sebep (Force Majeure)

Jeopolitik krizler ve silahlı çatışmalar, ticari sözleşmeler bakımından sıklıkla mücbir sebep (force majeure) tartışmalarını gündeme getirir.

Uluslararası ticaret sözleşmelerinde savaş, deniz ablukası, liman kapanmaları veya ticaret kısıtlamaları gibi durumlar çoğu zaman mücbir sebep kapsamında düzenlenmektedir.

Ancak bu tür olayların gerçekten mücbir sebep sayılıp sayılmayacağı, sözleşmenin içeriğine ve olayın niteliğine göre somut olarak değerlendirilir.

Bu nedenle jeopolitik risklerin arttığı dönemlerde ticari sözleşmelerde yer alan force majeure hükümlerinin kapsamı ve uygulanma koşulları özel önem kazanmaktadır.

Sonuç

İran çevresinde yaşanan gelişmeler yalnızca bölgesel bir siyasi kriz olarak değerlendirilmemelidir.

Bu gelişmeler aynı zamanda:

• küresel enerji güvenliği

• uluslararası deniz hukuku

• küresel ticaret ve tedarik zincirleri

bakımından önemli sonuçlar doğurabilecek potansiyele sahiptir.

Bu nedenle enerji yollarında yaşanabilecek jeopolitik gelişmeler, uluslararası hukuk ve ticaret hukuku perspektifinden yakından takip edilmesi gereken bir alan olmaya devam etmektedir.